Kontroverzni tekst u američkim medijima ponovo otvorio pitanje Bosne i Hercegovine i Republike Srpske
U američkom listu Washington Examiner objavljen je autorski tekst izraelsko-američkog publiciste Josea Leva Alvareza koji je izazvao veliku pažnju zbog otvorenog zagovaranja nezavisnosti Republike Srpske i poziva administraciji Donalda Trampa da potpuno promijeni dosadašnji pristup Bosni i Hercegovini. Tekst je objavljen 20.
augusta pod naslovom “Pustite Bosnu da se raspadne: Zašto Donald Tramp mora priznati nezavisnu Republiku Srpsku”, a već sam naslov pokazuje koliko autor ide daleko u osporavanju postojećeg ustavnog i političkog poretka u BiH.
Alvarez u svom tekstu ne nastupa samo kao komentator regionalnih prilika, već i kao zagovornik radikalnog zaokreta američke politike prema Zapadnom Balkanu. Njegova polazna teza je da je dosadašnja američka strategija prema Bosni i Hercegovini, prema njegovom mišljenju, pogrešna i zasnovana na nerealnim pretpostavkama o održivosti multietničke države. On tvrdi da se američki establišment godinama oslanja na koncept koji, kako navodi, ne odgovara političkoj i etničkoj stvarnosti na terenu.
Upravo iz te premise izvodi zaključak da bi Washington trebao odustati od podrške sadašnjem modelu i krenuti prema priznavanju nezavisne Republike Srpske.
U tekstu se posebno osporava naslijeđe Dejtonskog mirovnog sporazuma, koji je 1995. godine zaustavio rat u Bosni i Hercegovini i uspostavio sadašnji ustavni okvir države. Alvarez tvrdi da je Dejton samo “zamrznuo linije fronta” i ostavio, kako piše, stotine hiljada Srba u “umjetnoj državi”.
Takav opis je politički vrlo opterećen i zanemaruje činjenicu da je Dejton upravo bio međunarodni kompromis koji je omogućio mir nakon jednog od najtežih ratova u Evropi nakon Drugog svjetskog rata. U javnim raspravama o BiH, Dejton se često posmatra kao kompleksan, ali i dalje ključan okvir za funkcionisanje države, bez obzira na sve njegove manjkavosti i duboke političke blokade.
Posebno problematičan dio Alvarezove analize odnosi se na tvrdnju da je oko 1,1 milion etničkih Srba ostalo, kako on navodi, “zarobljeno” u Republici Srpskoj kao dijelu vještačke državne konstrukcije. Takav pristup svodi složene ustavne, političke i istorijske okolnosti na jednostranu etničku interpretaciju. Autor dalje pokušava potkrijepiti svoj stav demografskim podacima, tvrdeći da je iz Republike Srpske otišlo oko 620.000 ljudi.
Iako su migracije, odlazak mladih i demografsko pražnjenje važni problemi cijelog regiona, njihovo tumačenje kao argumenta za secesiju ostaje politički i pravno izuzetno sporno.
Jedan od centralnih dijelova teksta odnosi se na utjecaj Rusije i Kine u Republici Srpskoj. Alvarez tvrdi da je Peking od 2010. godine uložio više od tri milijarde dolara u infrastrukturu RS-a, dok Moskva, prema njegovim navodima, svoju prisutnost gradi kroz energetske projekte i političku podršku. Njegov zaključak je da je Washington propustio priliku da, većim investicijama i strateškim angažmanom, zadrži dominantan utjecaj u ovom dijelu Balkana.
Ovakva logika pokazuje da autor regiju posmatra kroz prizmu geopolitičkog nadmetanja velikih sila, a ne kroz prizmu ustavnog poretka BiH, regionalne stabilnosti i međunarodnog prava.
Alvarez dodatno pojačava svoj argument poređenjem Republike Srpske s Kosovom, navodeći da bi američka podrška kosovskoj nezavisnosti iz 2008. godine mogla poslužiti kao presedan ili model i za RS. Takvo poređenje, međutim, nailazi na ozbiljne kritike jer se status Kosova i položaj Republike Srpske ne mogu stavljati u istu pravnu ravan.
Kosovo je pitanje koje je prošlo kroz specifičan međunarodni, pravni i politički proces, dok je Republika Srpska jedan od dva entiteta unutar suverene i međunarodno priznate države Bosne i Hercegovine. Zbog toga se ovaj dio teksta doživljava kao izrazito kontroverzan i kao pokušaj da se potpuno različiti slučajevi umjetno izjednače.
U daljem razvoju svoje ideje, autor čak predlaže da bi nezavisna Republika Srpska mogla postati partner Sjedinjenih Američkih Država i eventualno dobiti status glavnog američkog saveznika izvan NATO-a. Prema njegovom scenariju, Washington bi trebao uspostaviti novu strategiju koja bi obuhvatila i Banju Luku i Prištinu, uz međusobno priznanje, bezbjednosnu saradnju i redefinisanje regionalnih odnosa.
U tom planu, Alvarez govori i o smanjenju kineskog utjecaja, jačem američkom vojnom prisustvu i mogućnosti stvaranja logističkog čvorišta u Banjoj Luci. Ovakvi prijedlozi pokazuju koliko daleko ide njegova vizija preuređenja političke mape Balkana, ali i koliko je ona udaljena od postojećih međunarodnih realnosti.
Posebno je zanimljivo da se u tekstu koristi retorika o “upravljanoj paralizi”, izraz koji autor pripisuje dosadašnjoj američkoj politici prema Bosni i Hercegovini. Time se sugerira da su sadašnji odnosi u BiH ne samo neefikasni, nego i namjerno održavani u stanju političke blokade. Međutim, takva tvrdnja zanemaruje činjenicu da je Bosna i Hercegovina složena država čiji su ustavni aranžmani rezultat međunarodnog sporazuma, unutrašnjih kompromisa i dugotrajnih političkih tenzija.
Bilo kakva promjena tog poretka ne može se posmatrati jednostrano, niti kroz prizmu jednog autora ili jednog američkog medija.
Vrijedi naglasiti da stavovi izneseni u ovom autorskom tekstu ne predstavljaju zvaničnu politiku administracije Donalda Trampa niti američke vlade. Riječ je o komentaru i političkom prijedlogu pojedinca, a ne o dokumentu državne politike. Ipak, činjenica da je takav tekst objavljen u uglednom američkom mediju pokazuje da se pitanje Bosne i Hercegovine i dalje koristi u međunarodnim debatama kao prostor za geopolitička nadmetanja, ideološke interpretacije i različite vizije budućnosti Balkana.
Za Bosnu i Hercegovinu ovakvi tekstovi imaju dodatnu težinu jer se ne odnose samo na akademsku raspravu, već dotiču osjetljiva pitanja teritorijalnog integriteta, ustavnog poretka i međunarodnog priznanja. U društvu koje i dalje živi s posljedicama rata, svaka poruka koja normalizira secesiju jednog entiteta ili relativizira Dejtonski sporazum može imati snažan politički odjek.
Upravo zato je važno takve istupe čitati kritički, s razumijevanjem šireg historijskog konteksta, međunarodnog prava i stvarnih posljedica koje bi promjena granica ili statusa entiteta mogla imati za cijelu regiju.
