Jadranka Kosor pozvala Hrvatsku da reaguje na poruke iz Srbije i Crne Gore nakon smrti Ratka Mladića
Bivša hrvatska premijerka Jadranka Kosor izazvala je novu političku raspravu u regiji nakon što je pozvala Zagreb da, kao članica Evropske unije, iskoristi svoj položaj i blokira ili uspori pristupne pregovore Srbije i Crne Gore.
Povod za takav stav bile su reakcije pojedinih zvaničnika u Srbiji i Crnoj Gori na smrt pravosnažno osuđenog ratnog zločinca Ratka Mladića, čovjeka čije je ime godinama sinonim za najteže zločine počinjene tokom rata u Bosni i Hercegovini.
Kosor je, reagujući na izjave iz Beograda i Podgorice, poručila da Hrvatska ne bi smjela ostati nijema na ono što je ocijenila kao neprihvatljivo veličanje osobe osuđene za genocid i zločine protiv čovječnosti.
Njena poruka je naišla na širok odjek, ne samo zbog oštrine samog zahtjeva, nego i zato što ponovo otvara staro, ali i dalje veoma osjetljivo pitanje: koliko su države regiona zaista spremne da se suoče s vlastitom prošlošću i da u praksi poštuju presude međunarodnih sudova.
Ratko Mladić, nekadašnji komandant Vojske Republike Srpske, preminuo je u pritvorskoj jedinici u Scheveningenu, gdje je služio doživotnu kaznu zatvora. Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju i kasnije Mehanizam za međunarodne krivične sudove pravosnažno su ga osudili za genocid u Srebrenici, kao i za niz drugih zločina počinjenih tokom rata u Bosni i Hercegovini.
Njegova smrt, iako očekivana s obzirom na tešku zdravstvenu situaciju i godine, odmah je izazvala burne reakcije u političkim i društvenim krugovima širom bivše Jugoslavije.
Kontroverzne reakcije iz Srbije i Crne Gore
U Srbiji su nakon vijesti o Mladićevoj smrti pojedini političari i javne ličnosti iznijeli poruke koje su u Bosni i Hercegovini, ali i šire u regiji, dočekane s ogorčenjem. Umjesto da se osuđeni ratni zločin posmatra kroz prizmu presuda međunarodnih sudova i činjenica utvrđenih tokom višegodišnjih procesa, dio reakcija imao je ton saosjećanja, odavanja počasti ili pokušaja relativizacije njegove uloge u ratu.
Upravo na to je Kosor posebno upozorila, tvrdeći da takav pristup predstavlja direktan udar na vrijednosti Evropske unije, koje bi zemlje kandidati morale prihvatiti kao osnov političkog djelovanja.
Posebnu pažnju izazvala je reakcija predsjednika Skupštine Crne Gore i lidera Nove srpske demokratije Andrije Mandića, koji je izrazio saučešće sinu Ratka Mladića, Darku Mladiću. Taj gest izazvao je niz kritika, jer je doživljen kao politička poruka koja ne uvažava težinu presuda i patnju žrtava ratnih zločina.
U kontekstu crnogorske politike, Mandićev potez dodatno je podijelio javnost, budući da njegovo djelovanje godinama izaziva rasprave o odnosu prema regionalnoj prošlosti, nacionalističkoj retorici i odnosu prema presuđenim zločinima.
Kosor je upravo na toj liniji reagovala oštro i direktno, poručivši da Hrvatska, kao članica EU, ne bi smjela pasivno posmatrati poruke koje dolaze iz susjedstva. Po njenom mišljenju, svako političko koketiranje s ratnim zločincima ili svako javno izražavanje poštovanja prema njima mora imati političke posljedice, naročito kada su u pitanju zemlje koje žele postati dio evropske porodice.
Njen stav u suštini odražava širi evropski princip: poštivanje presuda međunarodnih sudova nije opcija, već obaveza.
Zašto je Kosorin poziv izazvao toliku pažnju
Izjava Jadranke Kosor privukla je pažnju zato što dolazi od političarke koja je i ranije zauzimala jasan stav prema ratnim zločinima i regionalnom suočavanju s prošlošću. Kao bivša premijerka Hrvatske, ona ima političku težinu i zna da poruka o blokadi pregovora nije samo simbolična, nego može imati i konkretne diplomatske posljedice.
Hrvatska, kao članica Evropske unije, ima mogućnost da u određenim fazama pristupnog procesa utiče na dinamiku pregovora sa susjednim državama, posebno kada ocijeni da su povrijeđeni temeljni evropski standardi.
Njena reakcija nije samo politički komentar na jedan događaj. Ona zapravo ukazuje na duboko neriješen problem u regionu: različita tumačenja ratne prošlosti i selektivni odnos prema žrtvama i počiniocima. Dok jedni smatraju da je nužno insistirati na pravdi i istini, drugi i dalje uporno pokušavaju preoblikovati narativ o ratovima devedesetih, relativizirajući presude i stvarajući prostor za rehabilitaciju osuđenih zločinaca.
U takvom ambijentu, svaka izjava poput Kosorine postaje više od obične političke reakcije; ona postaje podsjetnik da evropski put nije samo tehnički proces pregovora, već i test političke zrelosti.
Važno je podsjetiti da su pregovori sa Evropskom unijom zasnovani ne samo na usklađivanju zakonodavstva, nego i na poštivanju vladavine prava, ljudskih prava, regionalne saradnje i dobrosusjedskih odnosa. Upravo zbog toga se u evropskim institucijama često naglašava da zemlje kandidati moraju pokazati jasnu spremnost da osude ratne zločine, priznaju presude međunarodnih sudova i izgrade političku kulturu koja ne veliča počinioce.
U tom smislu, reakcije na Mladićevu smrt otvorile su pitanje koliko su pojedine političke elite u regionu zaista udaljene od ratne retorike iz devedesetih godina.
Širi politički i regionalni značaj slučaja
Slučaj koji je Kosor komentarisala ne odnosi se samo na jednu izjavu, jednog političara ili jednu državu. On pokazuje koliko su i dalje osjetljive teme iz ratnog perioda, posebno kada se one prelamaju kroz aktuelne evropske integracije.
Bosna i Hercegovina, Srbija, Crna Gora i Hrvatska i dalje nose naslijeđe ratova iz devedesetih, a odnosi među njima često zavise od spremnosti političkih elita da se suoče s činjenicama, umjesto da ih koriste za unutrašnje političke poene.
Upravo zato su reakcije na smrt Ratka Mladića pokazale koliko je krhka ravnoteža između formalne saradnje i stvarnog pomirenja. Dok institucije mogu napredovati kroz sporazume, projekte i pregovore, društvo ostaje opterećeno naslijeđem koje se ne može izbrisati bez jasnog moralnog i političkog stava prema žrtvama.
Evropska unija, s druge strane, sve češće očekuje da zemlje zapadnog Balkana ne samo ispune administrativne uslove, nego i pokažu da dijele vrijednosti na kojima Unija počiva.
Zbog toga Kosorin apel nije samo poruka Zagrebu, već i širi signal cijelom regionu da tolerisanje ili prešutno odobravanje ratnih zločina može imati cijenu. U vremenu kada je evropska perspektiva zapadnog Balkana i dalje jedno od ključnih političkih pitanja, ovakve reakcije podsjećaju da se napredak ne mjeri samo brojem zatvorenih poglavlja, nego i spremnošću država da jasno i bez zadrške stanu na stranu istine, pravde i žrtava.
Upravo tu se, prema mišljenju mnogih analitičara, nalazi suština Kosorine poruke: bez iskrenog suočavanja s prošlošću nema ni vjerodostojnog evropskog puta.
