Trump pojačava pritisak na Evropu: traži da saveznici plate i raniju američku pomoć Ukrajini
Poruka američkog predsjednika Donalda Trumpa da evropske države trebaju nadoknaditi troškove američkog oružja, municije i vojne podrške Ukrajini dodatno je uzdrmala već osjetljive odnose unutar zapadnog saveza.
Ono što je do jučer izgledalo kao nastavak poznate politike da Evropa finansira nove isporuke naoružanja, sada je dobilo mnogo širi i politički osjetljiviji obrt: Trump ne govori samo o budućim pošiljkama, nego i o tome da bi saveznici trebali platiti i ono što je Washington već ranije izdvojio za Kijev tokom administracije Joea Bidena.
Takav pristup predstavlja značajan iskorak u odnosu na dosadašnju praksu, jer se pomoć Ukrajini u prethodnim godinama uglavnom posmatrala kao dio šire zapadne strategije podrške zemlji pod ruskim napadom. Trump, međutim, problem redefinira kroz prizmu troška, trgovine i transakcije. Po njegovoj logici, Amerika je dugo nosila najveći dio tereta, dok su evropske prijestolnice predugo računale na američku sigurnosnu kišobran, a da pritom nisu snosile puni finansijski račun.
Upravo zato njegova najnovija izjava nije tek još jedan politički komentar, nego signal mogućeg preuređenja odnosa između SAD-a, NATO-a i Evrope.
Trump je na društvenim mrežama poručio da će „tražiti taj novac, iako sa zakašnjenjem“, čime je otvorio niz pitanja na koja zasad nema jasnog odgovora. Nije poznato koliko bi Washington eventualno mogao tražiti, od kojih država bi taj novac bio potraživan niti bi po kojem se pravnom osnovu takva obaveza mogla retroaktivno uspostaviti.
U međunarodnim odnosima, a naročito u okviru NATO-a, ovakve stvari nisu jednostavne jer se pomoć odobrava političkim odlukama, često kroz kongresne procedure i posebne budžetske linije, a ne kao dug koji se kasnije automatski prenosi na treću stranu. Zbog toga se Trumpove riječi za sada prije mogu tumačiti kao politički pritisak nego kao već usvojena finansijska odluka.
Već postoji model po kojem Evropa plaća američko oružje
Da bi se razumjela težina Trumpovog poteza, važno je podsjetiti da saradnja između Washingtona i evropskih saveznika u vezi s Ukrajinom već postoji kroz posebno uspostavljen mehanizam poznat kao Prioritized Ukraine Requirements List, odnosno PURL. Prema tom programu, evropske članice NATO-a i Kanada finansiraju kupovinu američkog oružja koje se zatim isporučuje Ukrajini.
Na taj način, Ukrajina dobija potreban vojni materijal, Evropa pokriva trošak, a američka odbrambena industrija dobija nove ugovore i održava proizvodnju.
Trump takav model vidi kao pobjednički za američke interese jer, iz njegove perspektive, Amerika više ne daje besplatno, nego prodaje, dok saveznici plaćaju račun. Evropa s druge strane dobija mogućnost da politički podrži Kijev bez direktnog slanja vlastitih sistema, a Ukrajina nastavlja primati ključno oružje koje joj je neophodno za odbranu.
Ovaj balans je, međutim, i ranije izazivao rasprave u Evropi, posebno zato što neke članice smatraju da prevelika zavisnost od američkih isporuka dugoročno slabi evropsku stratešku autonomiju.
Posebno osjetljivo pitanje predstavljaju sistemi Patriot i pripadajuće rakete, jer su oni jedan od najvažnijih elemenata ukrajinske protivvazdušne odbrane. Kada Rusija intenzivira raketne i bespilotne napade, potreba za ovim sistemima raste, a istovremeno raste i politički pritisak na saveznike da osiguraju dovoljno novca za njihovu nabavku. Ipak, novac sam po sebi nije dovoljan.
Potrebna je i američka odluka da se zalihe izdvoje, da se proizvodni kapaciteti usmjere i da Pentagon procijeni vlastite potrebe. Upravo tu nastaje nova napetost između američke vojne spremnosti i evropske spremnosti da finansira buduće isporuke.
Može li se staru pomoć zaista naplatiti naknadno?
Pravno gledano, ideja da SAD retroaktivno naplate raniju pomoć Ukrajini od evropskih zemalja suočava se s ozbiljnim preprekama. Pomoć je tokom prethodnih godina usvajana kroz američke institucije, prije svega kroz Kongres, i nije bila koncipirana kao zajednički evropsko-američki dug. To znači da Trump ne može jednostrano proglasiti Njemačku, Francusku, Poljsku ili bilo koju drugu državu dužnikom samo zato što su te zemlje dio šire koalicije koja podržava Kijev.
U međunarodnoj praksi takva vrsta obaveze postoji samo ako je unaprijed dogovorena i formalno prihvaćena.
Ipak, politički pritisak je nešto sasvim drugo. Washington može, ukoliko to želi, koristiti buduće pakete pomoći, trgovinske pregovore, američko vojno prisustvo u Evropi ili dogovore o raspodjeli tereta kao sredstvo da natjera saveznike na veće finansijsko učešće. U tom kontekstu, Trumpova izjava ima i unutrašnjopolitičku dimenziju, jer se uklapa u njegovu dugogodišnju poruku da SAD ne treba da budu „bankomat“ za međunarodne konflikte.
Time on istovremeno šalje poruku biračima u Americi i evropskim liderima: ako želite američku sigurnost, morate je platiti.
Prema podacima koje navodi Council on Foreign Relations, Kongres je do kraja marta 2026. godine stavio na raspolaganje oko 195 milijardi dolara za troškove povezane s ratom u Ukrajini. Međutim, nije cijeli taj iznos otišao direktno u Kijev. Oko 127 milijardi odnosilo se na direktnu podršku Ukrajini, dok je dio novca ostao unutar američkog sistema kroz dopunu zaliha, podršku američkim snagama u Evropi i finansiranje drugih povezanih aktivnosti.
Drugim riječima, veliki dio tog novca nije jednostavno „otišao“ iz SAD-a, nego je potrošen na američku industriju, američke radnike i američku vojnu infrastrukturu.
Washington računa i vlastite vojne potrebe
Trumpova nova retorika dolazi u trenutku kada su američke zalihe municije i preciznog naoružanja sve češće predmet rasprava u Washingtonu. Višestruki krizni pravci, od podrške Ukrajini do šireg globalnog prisustva SAD-a i mogućih budućih sukoba, doveli su do pritiska na proizvodne lance i raspoložive količine oružja.
U takvom ambijentu, Bijela kuća ne razmišlja samo o tome kome oružje može prodati, nego i o tome koliko može izdvojiti bez narušavanja sopstvene spremnosti.
To znači da čak i kada evropske države žele platiti američko oružje za Ukrajinu, odluka ne zavisi samo od novca. Potrebno je i da se procijeni da li Pentagon ima dovoljno raspoloživih sistema i municije da ispuni takve narudžbe, kao i koliko brzo industrija može povećati proizvodnju. U praksi, to stvara složen krug zavisnosti: Evropa ima finansijsku moć, Amerika ima tehnologiju i proizvodne kapacitete, a Ukrajina ima hitnu sigurnosnu potrebu.
Trump pokušava taj krug pretvoriti u model u kojem će američka korist biti neposredna i mjerljiva.
Za Evropu, međutim, ovakav pristup donosi i upozorenje. Ako se sigurnost saveza sve više posmatra kao usluga koja ima cijenu, evropske vlade bi mogle biti primorane da ubrzaju ulaganja u vlastite odbrambene kapacitete, skladišta municije, vojnu industriju i zajedničke evropske programe nabavke. U suprotnom, ostaće zavisne od američke volje, američkih zaliha i američkih političkih prioriteta.
Upravo zato Trumpov potez nije samo spor oko novca, nego i rasprava o tome ko u zapadnom savezu zapravo postavlja pravila.
Za sada nema potvrde da je Evropi upućen konkretan račun, niti postoji jasno definisan rok ili mehanizam naplate. Ali i sama činjenica da američki predsjednik javno govori o povratu sredstava za pomoć koju je već odobrio njegov prethodnik pokazuje da se odnos prema Ukrajini mijenja. Umjesto jezika solidarnosti, sve više dominira jezik troška, razmjene i računa.
To može kratkoročno donijeti dodatni novac za ukrajinsku odbranu, ali dugoročno otvara ozbiljna pitanja o budućnosti transatlantskih odnosa i spremnosti Evrope da postane manje zavisna od Washingtona.
Zaključak je jasan: Trump ne traži samo da Evropa plaća buduće američko oružje za Ukrajinu, već pokušava otvoriti i raspravu o tome ko će snositi cijenu dosadašnje pomoći. Time pritisak na evropske saveznike postaje veći, a američka poruka sve jasnija — podrška Kijevu ostaje moguća, ali pod uslovima koje će Washington definisati.
Izvori: Reuters
Napomena: U pripremi teksta i pojedinih ilustracija korišteni su AI alati. Sadržaj je urednički pregledan i provjeren prije objave.
